Być ponad prawem w imieniu prawa – fiskus chce kupować faktury dokumentujące fikcyjne transakcje, czyli w praktyce brać czynny udział w nielegalnym obrocie tzw. pustymi fakturami. Jak duże mogą być konsekwencje balansowania na granicy nakłaniania przedsiębiorców do popełnienia przestępstwa?

Od 1 marca 2017 r. obowiązują w Polsce przepisy zaostrzające odpowiedzialność za wykorzystywanie w obrocie gospodarczym pustych faktur. Kary przewidziane przez znowelizowany Kodeks karny mogą sięgać nawet 25 lat pozbawienia wolności. Z końcem 2017 r. Ministerstwo Finansów poszło o krok dalej – przygotowało regulacje zezwalające na zastawianie pułapek na wszystkich uczestników transakcji z udziałem fikcyjnej faktury przy pomocy metod przypominających w swym kształcie tzw. zakup kontrolowany.

Za zgodą prokuratora
Znane dotąd przede wszystkim służbom policyjnym metody zaliczane są do grupy czynności operacyjno-rozpoznawczych. Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (KAS) (Dz.U. 2016 poz. 1947) przyznała uprawnienie do dokonywania zakupu kontrolowanego także funkcjonariuszom Służby Celno-Skarbowej. Mogą oni jednak skorzystać z niego jedynie wtedy, gdy będzie to mieć na celu wykrycie i ustalenie sprawców oraz uzyskanie i utrwalenie dowodów przestępstw na znaczną szkodę, z reguły przekraczającą pięćdziesięciokrotną wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę, czyli 105 000 zł (od 1 stycznia 2018 r. płaca minimalna w Polsce wynosi 2100 zł brutto). Dodatkowo służby skarbowe muszą uzyskać uprzednią zgodę prokuratora generalnego.

Urzędnicy bez nadzoru… i z bronią
Fiskus miałby kupować puste faktury incognito, a dzięki temu – wykrywać nie tylko ich wystawców, ale także tych, którzy z takich kosztów korzystają w celu obniżenia obciążeń podatkowych. To oni mają być głównym celem kontrolowanego zakupu. Ponadto jeszcze w 2018 r. resort finansów chce zrezygnować z wymogu uzyskania zgody prokuratora, by organy fiskusa miały do tej formy prowokacji łatwiejszy dostęp, oraz ją rozpowszechnić – umożliwić stosowanie jej również do spraw dotyczących faktur o niższej wartości. To kolejny z kontrowersyjnych i budzących spore obawy pomysłów przyznawania urzędnikom ogromnej władzy. Nie można bowiem zapomnieć, że ustawa o KAS, przyznająca funkcjonariuszom celno-skarbowym uprawnienia stosowania środków przymusu bezpośredniego, nie wyłączyła z ich katalogu prawa użycia broni.

Istnienie dobrej wiary
Zgodnie ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego „[w] wypadku ustalenia, że w danej sprawie wystąpił rzeczywisty obrót towarami lub usługami, ale ten, który według faktury miał być świadczącym usługę lub dostarczającym towar okazał się być jedynie firmantem ukrywającym wobec nabywcy dane określające rzeczywistego podatnika (…), dobra wiara ma znaczenie. Sąd powinien (…) dokonać wyczerpującej oceny, czy w swoich działaniach Skarżąca dochowała należytej staranności, co powinno ją uchronić przed utratą prawa do odliczenia” (wyrok NSA z 5 grudnia 2013 r., sygn. I FSK 1687/13).
Innymi słowy, istnienie dobrej wiary po stronie nabywcy pustej faktury pozwoli mu uniknąć nie tylko utraty prawa do obniżenia podatku należnego, ale też odpowiedzialności na trzech płaszczyznach: podatkowej, karnej i karnoskarbowej (porównywalnej do tej, która spaść może na wystawcę takiej faktury).

Zaostrzone sankcje
Sankcja wynikająca z ustawy o podatku od towarów i usług nakłada na wystawcę faktury obowiązek zapłaty podatku z samego tylko tytułu wystawienia faktury, bez względu na to, czy dokumentuje ona rzeczywiste zdarzenie, czy nie (art. 108 ust. 1). Dodatkowo fiskus może naliczyć tzw. stawkę sankcyjną w wysokości 100% podatku naliczonego wynikającego z pustych faktur (art. 112c).
Z kolei przepisy Kodeksu karnego skarbowego oraz Kodeksu karnego w przypadku nierzetelnej, fałszywej dokumentacji za pomocą faktur zdarzeń gospodarczych ze szkodą Skarbu Państwa przewidują bardzo wysokie kary – odpowiednio:
– karę grzywny do 720 stawek dziennych albo karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od roku, albo obie te kary łącznie (art. 62 § 2 k.k.s.);
– karę do 25 lat pozbawienia wolności z możliwością orzeczenia obok kary grzywny do 3000 stawek dziennych (art. 277a § 1 i art. 277b k.k.).

Wbrew ustawie o prokuraturze
Idea eliminowania z obrotu gospodarczego fikcyjnych faktur nie jest oczywiście sama w sobie zła. Niemniej jednak, w obliczu tak wysokich sankcji, kontrowersje budzi pomysł przyznawania urzędnikom równie dużych kompetencji bez wprowadzenia odpowiedniego nadzoru nad ich wykonywaniem. Konieczność jego zapewnienia wynika z ustawy Prawo o prokuraturze (Dz.U. 2016 poz. 177), która stanowi, że prokuratura stoi na straży praworządności m.in. poprzez koordynowanie ścigania przez inne organy państwowe przestępstw skarbowych. Zgodnie bowiem z art. 57 § 2 Prawa o prokuraturze „Prokurator Generalny, Prokurator Krajowy lub upoważniony przez nich prokurator sprawuje kontrolę nad czynnościami operacyjno-rozpoznawczymi poprzez wgląd w materiały zgromadzone w toku kontroli operacyjnej, zakupu kontrolowanego (…)”.
Również sama ustawa o KAS nakazuje uzyskanie pisemnej zgody prokuratora generalnego. Wymaga ona też, by czynności operacyjno-rozpoznawcze były podejmowane tylko, jeśli inne środki okażą się bezskuteczne (art. 118 ust. 1).
Brak nadzoru prokuratorskiego nad czynnościami kontrolnymi fiskusa może prowadzić do jeszcze gorszych konsekwencji – w wyroku z 28 stycznia 2016 r. Sąd Najwyższy orzekł, że skarga na przewlekłość postępowania prowadzonego m.in. przez urząd skarbowy w sprawach o przestępstwa skarbowe trwające dłużej niż 6 miesięcy przysługuje tylko, gdy było one prowadzone lub nadzorowane przez prokuratora (I KZP 13/15).

Podsumowanie
Przedsiębiorcy, którzy świadomie lub nieświadomie padną ofiarą firmanctwa, mogą ponieść tego dotkliwe konsekwencje – wstrzymanie zwrotów VAT, odmowa prawa do odliczeń, kontrole skarbowe, grzywny, a nawet kary pozbawienia wolności. W przypadku ujęcia w kosztach pustej faktury nawet przesłanka dobrej woli może nie mieć żadnego znaczenia. Zgodnie bowiem ze stanowiskiem sądów administracyjnych, potwierdzającym stanowisko organów podatkowych, „to na podatniku ciążył obowiązek dołożenia należytej staranności w transakcjach handlowych, w tym obowiązek wykazania należytej staranności w doborze kontrahenta” (wyrok WSA w Warszawie z 18 marca 2014 r., sygn. III SA/Wa 2870/13).
Z punktu widzenia etyki zakup pustych faktur przez fiskusa, i to bez nadzoru prokuratorskiego – a więc nadzoru nad nadużyciami, a nawet bezprawiem urzędniczym – budzi wątpliwości. Niezależnie od tego warto mieć się po prostu na baczności. Gdy więc fiskus szykuje się do wypróbowania nowej broni w walce o uszczelnienie systemu podatkowego, dobrze zadbać o swoje narzędzia obrony – o przeprowadzenie w firmie audytu podatkowego czy też profesjonalnego wywiadu gospodarczego. Gorzej, jeśli na środki prewencyjne już za późno. Wtedy pozostaje nam przedsięwziąć środki zarządzania kryzysowego, by poradzić sobie nie tylko z kontrolą podatkową, ale i z grożącymi sankcjami karnymi skarbowymi.

radca prawny Robert Nogacki, Kancelaria Prawna Skarbiec

Segment centrów usług biznesowych firm sektora bankowości, usług finansowych i ubezpieczeń (BFSI) szybko się w Polsce rozwija. Według najnowszego opracowania ABSL „BFSI: siła napędowa sektora usług biznesowych w Polsce” w naszym kraju funkcjonuje obecnie 51 ośrodków usług biznesowych inwestorów z branży BSFI, które dają zatrudnienie 39 tys. osób i odpowiadają za ponad 14 proc. zatrudnienia w całym sektorze usług dla biznesu. Swoje centra ma w naszym kraju już 13 spośród 50 największych banków świata.

Rośnie liczba centrów BFSI…

Sektor centrów usług firm sektora bankowości, usług finansowych i ubezpieczeń (Banking, Financial Services and Insurance, w skrócie BFSI) odnotował w Polsce w ciągu ostatnich dwóch lat znaczący wzrost – zarówno pod względem liczby nowych graczy na rynku, jak również rozwoju istniejących placówek, które rozszerzyły zakres świadczonych usług i zwiększyły zatrudnienie.
Według najnowszego opracowania ABSL w Polsce funkcjonuje obecnie 51 centrów usług należących do 36  inwestorów z branży BFSI z 12 państw. Najwięcej jest ośrodków amerykańskich (15), a w dalszej kolejności polskich (7), brytyjskich (5) i szwajcarskich (5). Największa liczba centrów BFSI funkcjonuje w Warszawie (17), 11 działa w Krakowie, 6 we Wrocławiu, po pięć w Trójmieście i Łodzi. Łącznie w tych pięciu ośrodkach działa 84% wszystkich centrów BFSI w Polsce.
W ciągu ostatnich dwóch lat powstało w naszym kraju 9 nowych centrów, utworzonych m.in. przez takie podmioty jak JP Morgan, Zurich Insurance Group, Ergo Hestia, Credit Suisse czy Nordea.
Centra usług w Polsce ma w tej chwili już 13 z 50 największych banków świata (pod względem wartości aktywów): JP Morgan Chase, HSBC, BNP Paribas, Citigroup, Deutsche Bank, Banco Santander, Royal Bank of Scotland Group, UBS, ING, UniCredit, Goldman Sachs, Crédit Suisse, Nordea.

…i zatrudnienie

Centra usług firm sektora BFSI zatrudniają obecnie w Polsce 39 tys. osób (średnio po 760 pracowników w jednym ośrodku – niemal czterokrotnie więcej niż centra inwestorów z innych branż). To 30% wzrost w ciągu ostatnich dwóch lat. W strukturze zatrudnienia zdecydowanie najwyższy jest udział centrów z USA (37%), podmioty ze Szwajcarii odpowiadają za 24% miejsc pracy, a centra brytyjskie za 11%.

– Polska zajmuje dziś wiodącą pozycję jeśli chodzi o inwestycje sektora BFSI w Europie. Świadczy o tym zarówno liczba działających u nas centrów i wielkość zatrudnienia, jak i fakt że swoje ośrodki lokują w Polsce największe marki finansowe świata. Oczekujemy, że w najbliższych latach ten trend zostanie utrzymany – z rozmów z naszymi członkami wynika, że będą oni w najbliższych latach obsługiwać w Polsce coraz więcej procesów, zwiększać zakres świadczonych usług, a co za tym idzie – zwiększać zatrudnienie. Nasze szacunki wskazują, że przy zachowaniu obecnego trendu w 2020 r. w centrach usług BFSI w Polsce będzie pracować nawet 50 tys. osób, mówi Wojciech Popławski, wiceprezes ABSL.

Zatrudnienie w centrach BFSI w Polsce w poszczególnych latach

BFSI dobrze płaci

Według danych Randstad wykorzystanych w najnowszym opracowaniu ABSL segment BFSI daje nieźle zarobić. Dla przykładu – w Warszawie osoby z niedużym doświadczeniem (poniżej 1 roku) najczęściej mogą liczyć na wynagrodzenie – w zależności od funkcji i obszaru zatrudnienia – średnio powyżej 5 tys. zł brutto zaś pracownicy nieco bardziej doświadczeni (rok – 3 lata) – powyżej 7 tys. zł brutto. Wynagrodzenia specjalistów z większym doświadczeniem potrafią przekraczać średnio 9 tys. zł brutto, natomiast płace menedżerów to już rząd kilkunastu do przeszło 20 tys. zł brutto miesięcznie. Wynagrodzenia w innych miastach są nieco niższe niż w stolicy.

Pracownicy centrów BFSI mogą też liczyć na bonusy związane ze znajomością języków. Według danych Randstad przywołanych w raporcie ABSL – w przypadku języków: hiszpańskiego, włoskiego i rosyjskiego jest to od 300 do 800 zł brutto kwartalnie, w przypadku języka francuskiego, portugalskiego, czeskiego i węgierskiego – od 500 do 1000 zł kwartalnie, znajomość języka niemieckiego – to bonus 700 – 1200 zł kwartalnie, a w przypadku języków skandynawskich i nordyckich – od 800 do 2000 zł brutto.

– W ostatnim czasie na polskim rynku pracy obserwuje się szczególny rozwój funkcji, które wymagają połączenia wiedzy finansowej z umiejętnościami technicznymi w zakresie oprogramowania. Przykładem tego są departamenty modelowana ryzyka. W ślad za tym podążają także wynagrodzenia. Największe wzrosty notujemy bowiem w obszarze związanym z technologiami informatycznymi. Najlepiej płatnymi stanowiskami są te bezpośrednio związane z programowaniem oraz bezpieczeństwem – podkreśla Katarzyna Potrzuska, Senior Account Manager SSC/BPO w Randstad Polska, będącym strategicznym partnerem ABSL.

Rynek biurowy pod rękę z BFSI

Według danych JLL zawartych w opracowaniu ABSL, w roku 2017 roku firmy z sektora usług dla biznesu wynajęły 500 tys. m² powierzchni biurowych, z czego 25% przypada na podmioty z segmentu bankowości, finansów i ubezpieczeń (BFSI). Najgłośniejszą nową inwestycją było wejście do Polski banku JP Morgan, który wynajął 15,6 tys. m² w budynku Atrium Garden w Warszawie. Kolejnymi istotnymi umowami był przednajem Citi Service Center Poland (18,6 tys. m² w Warszawie) oraz kontynuacja wynajmu przez Brown Brothers Harriman (14,7 tys. m² w Krakowie) i Credit Suisse (14,2 tys. m² we Wrocławiu).

Obecnie centra usług należące do firm z sektora BFSI zajmują w sumie 350 tys. m² biur w siedmiu największych miastach w Polsce (17% wzrost rok do roku). To szybszy wzrost niż całego sektora nowoczesnych usług biznesowych, co pozwala na pozytywne prognozy dotyczące przyszłego zapotrzebowania na powierzchnie biurowe firm z tego segmentu. Trzema największymi lokalizacjami dla centrów usług BFSI są Kraków, Warszawa oraz Wrocław, które łącznie odpowiadają za 80% zajmowanej przestrzeni (285 tys. m²) na siedmiu głównych rynkach biurowych.

– Obecnie centra usług należące do firm z sektora BFSI w siedmiu największych miastach w Polsce zajmują 350 tys. m² biur. To 22% wzrost w zajmowanej powierzchni rok do roku, co oznacza bardziej dynamiczny rozwój aniżeli całego sektora nowoczesnych usług biznesowych, a to pozwala na pozytywne prognozy w kwestii przyszłego zapotrzebowania na powierzchnie biurowe z tego segmentu. Największymi lokalizacjami dla centrów usług BFSI pozostają Kraków, Warszawa oraz Wrocław, które łącznie odpowiadają za 80% zajmowanej przestrzeni na siedmiu głównych rynkach. Warto również zwrócić uwagę na specyficzne oczekiwania najemców z tej branży względem docelowej powierzchni biurowej. Tu szczególnie istotne są kwestie fizycznej ochrony oraz zabezpieczenia danych, mówi Anna Młyniec, Dyrektor Działu Wynajmu Powierzchni Biurowych i Reprezentacji Najemcy, JLL – firmy będącej partnerem strategicznym ABSL.

Technologia, technologia, technologia

Według ABSL technologia będzie miała kluczowy wpływ na działalność centrów usług firm z sektora BFSI w najbliższych latach. – Automatyka, uczenie maszynowe, cyfryzacja kadr, sztuczna inteligencja czy robotyka – to pojęcia, które coraz częściej pojawiają się w kontekście centrów usług dla biznesu, zwłaszcza w segmencie BFSI. W ślad za tym trendem rośnie zapotrzebowanie na umiejętności związane z technologią. To z kolei determinuje konieczność podnoszenia kwalifikacji przez pracowników oraz zatrudnianie coraz większej liczby specjalistów w obszarze technologii cyfrowych. Zaryzykować można stwierdzenie, że w sektorze usług dla biznesu – a zwłaszcza w segmencie BFSI –  dzieje się to szybciej niż w jakiejkolwiek innej branży w Polsce, mówi Wojciech Popławski.

Łukasz Piasta