Gospodarka odpadami w przedsiębiorstwie to od wielu lat nie tylko kwestia środowiskowej odpowiedzialności, ale przede wszystkim realnego obowiązku prawnego.
Przez ponad 20 lat pracy z przedsiębiorcami – od małych warsztatów po duże zakłady produkcyjne – obserwuję jedno: największe problemy nie wynikają ze złej woli, lecz z nieznajomości przepisów, ich błędnej interpretacji lub też braku czasu na ich realizację. Tymczasem system jest logiczny – pod warunkiem, że rozumie się jego fundamenty. Podstawowym aktem prawnym regulującym obowiązki przedsiębiorców jest Ustawa o odpadach z 14 grudnia 2012 r. To w niej określone są podstawowe definicje określające czym jest odpad, kto jest wytwórcą odpadów, jakie ma obowiązki ewidencyjne i sprawozdawcze oraz jakie sankcje grożą za naruszenia.
Zacznijmy więc od początku, czyli co to jest odpad? Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy o odpadach – przez odpad rozumie się każdą substancję lub przedmiot, których posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć lub do których pozbycia się jest obowiązany.
Należy więc zwrócić uwagę, że o uznaniu czegoś za odpad nie decyduje wyłącznie jego „bezużyteczność”, lecz przede wszystkim wola lub obowiązek posiadacza, by się tego przedmiotu lub substancji pozbyć. Nawet rzecz, która potencjalnie ma jeszcze wartość, może być odpadem, jeśli jej właściciel traktuje ją jako coś przeznaczonego do usunięcia.
Natomiast kto jest wytwórcą odpadów? Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 32 ustawy o odpadach, przez wytwórcę odpadów rozumie się „każdego, którego działalność powoduje powstawanie odpadów”. W praktyce oznacza to, że niemal każdy przedsiębiorca – niezależnie od branży i wielkości – staje się wytwórcą odpadów.
Co istotne, w przypadku świadczenia usług – wytwórcą odpadów jest podmiot świadczący usługę, chyba że umowa stanowi inaczej. Warto o tym pamiętać by nie wpędzić się w dodatkowe, formalne obowiązki.
Ustawa o odpadach a obowiązki wytwórcy odpadów. Jednym z podstawowych obowiązków wytwórcy odpadów jest obowiązek prowadzenia ewidencji odpadów. Kluczowym przepisem jest art. 66 ust. 1 ustawy o odpadach, który stanowi, że posiadacz odpadów jest obowiązany do prowadzenia na bieżąco ich ilościowej i jakościowej ewidencji. Ewidencja prowadzona jest w systemie teleinformatycznym BDO – Baza danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami. Oznacza to, że dokumentacja papierowa nie jest już wymagana – przedsiębiorca musi posiadać aktywne konto w BDO oraz wpis do rejestru, jeśli podlega obowiązkowi rejestrowemu zgodny z profilem prowadzonej działalności.
Kiedy ewidencja nie jest wymagana, może dla małych przedsiębiorstw są jakieś wyjątki? Nie każdy przedsiębiorca musi prowadzić pełną ewidencję przy użyciu karty przekazania odpadów KPO oraz karty ewidencji odpadów KEO. Wyłączenia określa Rozporządzenie Ministra Klimatu w sprawie rodzajów i ilości odpadów, dla których nie ma obowiązku prowadzenia ewidencji.
Rozporządzenie to wskazuje konkretne kody odpadów oraz maksymalne ilości, których nieprzekroczenie zwalnia z obowiązku prowadzenia ewidencji. Przykładowo:
- odpady o kodzie 15 01 01 (opakowania z papieru i tektury) – do określonego limitu rocznego,
- zużyte tonery, opakowania z tworzyw sztucznych czy złom metali – w granicach wskazanych w załączniku do rozporządzenia.
Przekroczenie wskazanych ilości automatycznie powoduje obowiązek prowadzenia pełnej ewidencji.
Warto podkreślić: zwolnienie z ewidencji nie oznacza zwolnienia z obowiązku właściwego zagospodarowania odpadów lub przekazania ich do uprawnionego (posiadającego właściwi wpis w bazie BDO) przedsiębiorstwa.
Tak więc czym jest Karta Przekazania Odpadów (KPO)? Karta Przekazania Odpadów (KPO) to dokument potwierdzający przekazanie odpadów innemu posiadaczowi, najczęściej pośrednikowi (zbierającemu odpady) lub firmie przetwarzającej. Na karcie odpadów wskazuje się także podmiot transportujący odpady – który w myśl przepisów nie staje się posiadaczem odpadów. Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy o odpadach, przekazanie odpadów wymaga potwierdzenia w systemie BDO. KPO zawiera m.in.:
- dane przekazującego i przejmującego,
- kod i rodzaj odpadu,
- masę odpadów,
- datę transportu,
- numer rejestracyjny środka transportu.
Brak wygenerowanej i zatwierdzonej KPO w dniu transportu jest traktowany jako naruszenie przepisów i może skutkować karą lub mandatem. Wytwórca odpadów ma obowiązek wygenerować w systemie BDO potwierdzenie i przekazać je kierowcy, dopuszczalna jest wersja elektroniczna. Na wygenerowanym potwierdzeniu generowany jest kod QR, który Policji i Inspekcji Transportu Drogowego umożliwia pełny dostęp do danych z systemu BDO.
Czym jest więc Karta Ewidencji Odpadów (KEO)? Karta Ewidencji Odpadów (KEO) to dokument służący do bieżącego rejestrowania ilości wytwarzanych, przekazywanych oraz magazynowanych odpadów.
Obowiązek jej prowadzenia wynika z art. 67 ustawy o odpadach. KEO prowadzi się odrębnie dla każdego kodu odpadu. Dokument zawiera:
- ilość odpadów wytworzonych,
- ilość przekazanych,
- sposób zagospodarowania,
- stan magazynowy.
KEO stanowi podstawę do sporządzenia rocznego sprawozdania. Jest w skrócie mówiąc spisem kart KPO oraz co bardzo ważne wskazuje datę i prócz informacji o masie przekazanych odpadów należy w niej umieścić własnoręcznie czas i masę wytworzonych odpadów.
Do czego nam więc ta cała ewidencja jest potrzebna? Zgodnie z art. 75 ust. 1 ustawy o odpadach, podmioty prowadzące ewidencję są obowiązane do sporządzania rocznego sprawozdania o wytwarzanych odpadach i o gospodarowaniu odpadami.
Termin złożenia sprawozdania: do 15 marca za rok poprzedni. Sprawozdanie składane jest wyłącznie elektronicznie w systemie BDO do właściwego marszałka województwa na podstawie prowadzonej ewidencji. Należy zwrócić uwagę, że nie dzieje się to automatycznie a niedotrzymanie terminu lub podanie danych niezgodnych ze stanem faktycznym może skutkować karą pieniężną.
Jakie błędy najczęściej popełniają przedsiębiorcy w ewidencji odpadów? Z perspektywy praktyka najczęściej spotykam się z następującymi problemami:
- Brak wpisu do rejestru BDO mimo obowiązku.
- Niewłaściwy wpis do rejestru BDO.
- Generowanie KPO po fakcie.
- Nieprawidłowa klasyfikacja kodu odpadu.
- Brak bieżącej ewidencji w KEO.
- Pomyłki w jednostkach miary – w ewidencji stosuje się Mg.
- Nieterminowa obsługa obiegu kart w BDO.
- Niezłożenie sprawozdania w terminie.
- Magazynowanie odpadów dłużej niż dopuszczalne 1 rok (art. 25 ustawy).
Czy może nam coś grozić za nieprzestrzeganie przepisów? System sankcji jest surowy. Ustawa o odpadach przewiduje administracyjne kary pieniężne, które mogą wynosić od 1 000 zł do nawet 1 000 000 zł – w zależności od rodzaju naruszenia (art. 194–196 ustawy).
Przykładowe naruszenia:
- prowadzenie działalności bez wymaganego wpisu do BDO,
- brak ewidencji,
- przekazywanie odpadów podmiotowi nieuprawnionemu,
- brak KPO w trakcie transportu.
Dodatkowo możliwe są sankcje karne, w tym grzywny, a w skrajnych przypadkach odpowiedzialność karna.
Podsumowując jak uporządkować system w firmie w zakresie wytwarzania i ewidencji odpadów? Przede wszystkim należy:
- Zweryfikować obowiązek wpisu do BDO.
- Sprawdzić, czy wytwarzane odpady podlegają ewidencji.
- Ustalić prawidłowe kody odpadów.
- Prowadzić KEO na bieżąco.
- Generować KPO przed każdym transportem.
- Kontrolować terminy sprawozdawcze.
- Przechowywać dokumentację zgodnie z wymogami.
Gospodarka odpadami nie musi być obszarem ryzyka. Właściwie wdrożony system – nawet w małej firmie – daje bezpieczeństwo prawne, porządek organizacyjny i realny wkład w ochronę środowiska. Można przecież zlecić specjaliście audyt w tym zakresie i wdrożyć w życie jego założenia – najtańsza jest profilaktyka.
Wojciech Kamiński
